सोमवार, २५ जानेवारी, २०१०

नटरंग -डंडार

नटरंग

अगदी सुरुवातिलाच खुलासा करतोय कि मी नटरंग बद्द्ल लिणार नाही, नटरंग बघितल्यावर मला गावाकडाच्या ज्या लोक कलांची आठवण झालिय, त्या बद्दल लिहाणार आहे. परवाच नटरंग सिनेमा बघितला, तसं या सिनेमाचा मिडिया व इतर संकेतस्थळांवर खुपच गाजावाजा झालेला आहे. पण खर तर मला सिनेमा फारसा आवडला नाहि. पण अतुल कुलकर्णीचं अभिनय मात्र अप्रतिम आहे. तसं कुणाला हा सिनेमा बघा म्हणुन सांगता यावा एवढा चांगला तर नक्कीच नाही पण अतुलचं अभिनय बघायला नक्कीच जावं एवढं वजनदार काम केलय त्यानी.


१) लावणी
सुरुवातिलाच सगळ्या लावणी प्रेमींची क्षमा मागुन सुरुवात करतोय. मी मुळचा विदर्भाचा आहे, आमच्या विदर्भात आजही लावणी फारसी रुढलेली नाहिये. खरं तर लावणी हा शुद्ध पश्चिम महाराष्ट्रातिल लोक कलेचा प्रकार आहे व विदर्भा पर्यंत त्याचा तेवढा जोर आजुन पोहचायचा आहे. हल्ली विदर्भात लावणीची खेळ होताना दिसतात पण ते तेवढ्यापुरतच. जेंव्हा माझ्या पिढीची जडण घडण होत होती तेंव्हा मात्र लावणी ह्या प्रकाराकडे विदर्भात तरी तेवढया मानाने बघतिल्या जात नव्हते. शाळा कॉलेज मधिल गॅद्रींग व इतर कुठल्याहि सांस्कॄतीक कार्यक्रमात लावणी प्रकार फारसा बघायला मिळत नसे. तस आम्ही कॉलेजात शिकतान एक दोन मुलीनी गॅद्रींगला लावणीचे प्रयोग करुन बघितले पण त्यांच्या कलेला तेवढा वाव मिळाला नाही, मग पुढे त्यानीही लावणी बसवलेली आठवत नाही. कारण तिकडे लावणीकडे बघण्याचा दृष्टीकोन आजुन बदलायचा होता. लावणी म्हणजे वल्गरपणा, कस्ले ते घाणेरडे हावभाव, काय त्या नको नको त्या हालचाली, एकंदरित काय तर माझ्या मनातल्या कुठल्या तरी कोप-यात लावणी बद्दल थोडसा तिटकाराच आहे. जेंव्हा मी पहिल्यांदा पुण्यात आलो, बाल गंधर्वला लावणीचा कार्यक्रम होता, चला हा नविन प्रकार आज बघु या म्हणून एकदाचा लावणीचा कार्यक्रम बघायला गेलोच. बरिच लोकं सहकुटुंब लावणी बघायला आलेली पाहून मला नवलच वाटलं. कारण आजवर लावणी हि सहकुटूंब पाहण्याची कला नाही, माझा असाच समज होता. मनात विचार आला, “च्या बयीन, पुन्याची लोकं कायीच्या काय़ी आहेत बाप्पा, लावणी पाहाले बायका पोरांसग येऊन रायले” शेवटी एकदाचा सभागृहात शिरलो व लावणीचा कार्यक्रम चालु झाला. कार्यक्रम कुणाचा होता ते मुद्दाम लिहत नाही, पण त्या लावणीतले हावभाव, तो नाच, ती अदा व ते शब्द काहीच कलेच्या व्याखेत बसणारं वाट्त नव्हत. मला काही हा कार्यक्रम फारसा आवडला नाही, तरी मी स्वत:ची समजुत घालत होतो. “बघ मध्या, लावणी म्हणजे आपल्या महाराष्ट्राची लोककला होय, सरकार दरबारी या कलेची दखल घेतली जाते, आपल्या सारख्यानी नाही तर कुणी बघावी लावणी?.” अशा वेगवेगळ्या आमिषाने स्वत:च्या मनाला वळविण्याचे काही अयशस्वी प्रयत्न झाल्यावर शेवटी मन मानायला तयारच नाही हे लक्षात आल्यावर सभागृह सोडण्याचा निर्णय घेतला. मधुनच कार्यक्रम सोडुन बाहेर पडलो त्या नंतर परत केंव्हाच लावणी बघायला जायच्या फंदतच पडलो नाही.

२) तमाशा : (दंडार/डंडार)
तमाशा हि कला सुद्धा पश्चिम महाराष्ट्रातिलच, म्हणून मला तमाशातलंहि फारसं कळत नाही. पण जेंव्हा नटरंग बघितला, तेंव्हा कळलं की अरे हा तर आमच्या विदर्भातील दंडार/डंडार प्रकार आहे. मी क्षणात थेट २०-२५ वर्षे मागे गेलो, तसं मी लहान असताना डंडार बघायला उड्डेरा, बुर्गी, व कांदोळीला रात्र बे रात्र जायचो. नटरंग मधे तमाशा म्हणुन जे काही दाखविण्यात आलं ते सगळं अगदी तंतोतंत आमच्या गावाकडच्या डंडारीशी मिळत जुळत आहे(जाणकारानी अधिक माहिती लिहावी). दंडार म्हणजे नाटकाच्या उत्क्रांतीची पहिली आवृत्ती म्हणता येईल. आमच्याकडे दंडार मध्ये बाईच्या भुमीका पुरुषच करतात, (आजका स्त्रीया करायला लागल्यात). दंडार म्हटलं की नाच, गाणं, रडण, ओरडण वैगरे सगळे प्रकार आलेतच, नुसती धमाल असते दंडार म्हटलं की. लहानपणी गावात दंडार असलं की न चुकता पाहायला जायचो. ज्या माणसानी दंडार ठेवली त्यानी दंडार करणा-यांची सोय करायची असते. दंडारिवाल्याना एखादा गोठा किंवा चावाडी (सेकंड होम) दिला जाई. ती लोकं तिथे रांध-पांध करुन जेवण झालं की थोडाफार सराव करित असत. आम्ही मात्र चोरुन त्यांचा सराव बघत असो, पण मधेच कुणी तरी येऊण आम्हाला पळवुन लावी. ज्या दिवशी गावात दंडार असायची तेंव्हा दुपारपासुन जिकडे तिकडे दंडारिचीच चर्चा व्हायची. आईपण लवर स्वयंपाक करुन दिवस बुड्ण्याआधीच खायला दयायची. आम्ही रात्र होण्या आधीच दंडारीच्या जागी जाउन चटई/पोते अंथरुन आपापली जागा पक्की करायचो. आजुण दंडार सुरु व्हायला बराच अवकाश असला तरी मात्र गावातिल माझ्या वयाची पोरं आधीच येऊन घरच्यांसाठी जागा राखीव करत असत. थोडसं अंधार झालं कि वडील सुद्धा तिकडे यायचे पण ते ईथे न बसता दंडार ज्यानी ठेवली त्याच्या अंगणात कुठेतरी कॉटवर आपली जागा पक्की करायचे. आई मात्र दंडार बघण्यात आमच्या सोबत असायची. एकदा दंडार सुरु झालं की आई अगदी वेळेवर यायची, आम्ही आधीच तिच्यासाठी जागा राखुन ठेवल्या मुळे तशी तीची बसायची सोय झालेलीच असे. मग आईसोबत बसुन आम्ही दंडार बघायचो. या दंडारितलं पोरांसाठीचं मुख्य आकर्षण असायचं ते म्हणजे माणूस वाघाचं सोंग घालून अधे मधे किंवा दंडारीच्या स्टेजवर सुद्धा फिरायचा, व त्याचं आम्हाला फारच अप्रुप वाटे. अगदी आजच्या पोराना सांताक्लोजला बघुन जसं वाटत असावं तसं काहितरी आम्हाला वाटे. आता या वाघाचा त्या दंडारातल्या काहाणीशी काही संबंध असायचा की नाहि ते मात्र मला आज निट आठवत नाही. आई मात्र आम्हाला मधे मधे दंडाराची कहाणी समाजावुन सांगत असे. आणि हे दंडार अगदी पहाट पर्यंत चालत असे. आम्ही जास्तित जास्त १२ पर्यंत जागत असु. नंतर केंव्हा झोप लागे माहितच नाही, आम्हा सगळ्या भावंडाना आई तिथेच झोपवी. नंतर पहाटे दंडार संपल्यावर जेंव्हा आई आम्हाला उठवायची, तेंव्हा मात्र दंडार चुकल्याचं फार वाईट वाटे. मगे पुढचे दोन महिने आईकडुन त्या दंडारची कहानी ऐकायचो. ती ही तेवढ्याच उत्साहाने परत परत तिच ति कहानी सांगायची. मला “नागा बालाम्मा” व “बिरबल” हे दोन दंडारं आजही पुर्णपणे आठवतात. पण नंतर जेंव्हा आम्ही चंद्रपुरला शिकायला आलो, टॉकीजवरचे सिनेमे बघु लागलो, व्यावसायीक नाटकं बघु लागलो तेंव्हा मात्र दंडाराचं आकर्षन हळू हळु कमी होऊ लागलं. या नंतर गावत दंडार असली तरी मी जात नसे, कारण दंडार हा खुपच जुना व विकसित न झालेला गावठी प्रकार वाटायचा. या संसाराचा नियम आहे, कुठलीही कला असो, तिनी काळानुसार कात टाकायलाच हवी, तेंव्हाच तिचं अस्तित्व टिकतं. त्या मानाने आजकालची चांगली व्यवसायिक नाटकं व थिएटरातली सिनेमे बघितल्यावर दंडारची गरजच काय असं वाटु लागलं आणी हे खरही आहे. आमच्या गावाला आधी दर वर्षी दंडारं व्हायची, कुणाच्या घरी लग्न, बारसं, वा इतर काही शुभ कार्य असल्यास गावातिल लोकांच्या मनोरंजनासाठी दंडार मात्र हमकास असायचं. आजकाल मनोरंजनाच्या इतर आधुनिक साधनं व विकसित कलेमुळे गावाकडील एक लोक कला लोप पावतेय (पावली). मागच्या १० वर्षात आमच्या गावात दंडार झाल्याचे मलातरी आठवत नाहि. हे सगळ आठवलं नटरंग बघुन. आज उभा महाराष्ट्र ज्या नटरंगाला बघत होता, तसे कितीतरी नटरंग मी लहानपणापासुन बघत आलेलो होतो. आज या सिनेम्या मुळे परत एकदा गावाला जाऊज दंडार बघण्याची इच्छा होते आहे. पण आता तिकडे दंडार आहे की नाही, माहीत नाही.

कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:

टिप्पणी पोस्ट करा