सोमवार, ६ जून, २०११

बौद्ध दिनदर्शिका......... शोध बोध.

नमस्कार वाचकहो,
खालील लेख आयु. राजेश पाटिल यानी पाठविला आहे. त्यांच्या या लेखाबद्दल मी आभारी आहे. 
त्यांचा संपर्क नं. ८०९७३०६७००
----------------------------------------------------
चैत्र शुक्ल  १, १९३३ (४ एप्रिल, २०११) ला शके  सवंत प्रमाणे नवीन वर्षाची  सुरुवात होत आहे. परंतु, शके  संवत या राष्ट्रीय दिनदर्शिका बद्दल बौद्ध समाजात अनेक गैरसमज पसरलेले आहेत. या लेखाच्या माध्यमातून राष्ट्रीय ददनदर्शिकेशी  बौद्ध संस्कृतीचा असलेला संबंध स्पष्ट करणे व त्याबाबतचे गैरसमज दूर करणे, हे आहे.
मागच्या २५०० वर्शात  बौध्द संस्कृतीने भारताला व जगाला अनेक गोष्टींची देणगी ददलेली आहे. योग-शास्त्र, आयुवेद, आधुननक निक्षण-पद्धती, मार्शल  आटा, स्थापत्यशास्त्र  व मानसिास्त्र इत्यादी ज्ञानिाखा बौध्द संस्कृतीतुन निर्माण  झालेल्या आहेत. तर राष्ट्रीय ध्वजावरील धम्मचक्र व चारही ददिेला धम्म गजाना करणारे ससह ही राज-मुद्रा बौध्द संस्कृतीची देणगी आहे. पण, भारताची राष्ट्रीय ददनदर्शिका शके  संवत ही सुद्धा बौध्द संस्कृतीची देणगी आहे, हे फार कमी लोकांना मानहत आहे. त्यामुळे ह्मा ददनदर्शिकेशी  आपला काही संबंध नाही, अशी  भूमिका  अनेक बौध्द लोक मांडतात.
तसेच, बौद्धांची चळवळ भरकटनवण्यासाठी ककवा नष्ट करण्याकररता अनेक संघटना कायारत आहे. यांची कायापद्धती म्हणजे इनतहासाचे नवद्रुपीकरण ककवा सामावून घेणे (Co-opt) असे आहे. जसे प्राचीन बौद्ध लेण्यांचा बाजूला मूतीची स्थापना करणे व कालांतराने त्यावर कब्जा करणे. बुद्ध गयेस महाबोधी नवहारावर अजुनही असलेला गैर-बौद्धांचा ताबा, महानिवरात्रीच्या ददविी मुंबई पररसरात असलेल्या लेण्यास पूजा-पाठ करण्यास येणारा जन-समूह व २६ जानेवारीशी काहीही संबंध नसताना सरकारी कार्यालयात  व सार्वजनिक ठिकाणी  होणाऱ्या सत्यनारायणाची पूजा, हे याचे जिवंत  उदाहरण आहेत.
शके संवतची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी :शके संवतची सुरुवात शक वंशातला सम्राट कनिश्क (७८-१०१) ने राज्याभिशेकापासून  केली. आणि  आजही शके संवत व ग्रेगररयन ददनदर्शिकेत ७८ वर्षाचं अंतर कायम आहे. त्या  शकाला शालिवाहन  ही नंतर जोडलेली उपाधी आहे. सम्राट कनिश्क  बौद्ध राजा होता. त्याचा साम्राज्याचा विस्तार  काश्मीर ते महाराष्ट्र व बिहार ते मध्य आशिया पयंत होता. त्याच्या काळात चौथी धम्म संगीती जालंधर किंवा  काश्मीरला झाली. भगवान बुद्धाची पहली मुती सुद्धा याच काळात तयार झाली. तसेच, सम्राटांनी स्वत:ची व भगवान  बुद्धांची प्रतिमा  असलेली सोन्याची नाणी तयार केली.  सम्राटाने पेशावरला  बांधलेला विहार  हा ४०० फूट उंच होता. सम्राट  कनिष्का   मुळे बुद्धाच्या धम्म प्रसार मध्य आशिया व चीन मध्ये झाला. अश्वघोष, वसुमित्र, नागार्जून सारखे व चरक सारखे वैद्या त्याच्या दरबारी होते. (संदर्भ: बौद्ध धर्म के २५०० वर्ष: राहुल सांकृत्यायन)


दिनदर्शिकेचे प्रकार: तीन प्रकारच्या दिनदर्शिकेचे अस्तित्व आहे. 
पहिली: सुर्यावर आधारलेली ग्रेगरीअन जे कार्यालयात वापरली जाते. या दिनदर्शिकेचा संबंध ख्रीस्तीं संस्कृती सोबत येतो. 
दुसरी: चंद्रावर आधारलेली म्हणजे हिजरी संवत. या दिनदर्शिकेचा संबंध मुस्लीम संस्कृती सोबत येतो. तर तिसरी दिनदर्शिका सूर्य व चंद्र यांच्यावर आधारलेली आहे. यात विक्रम संवतचा ब्राह्मणी(हिंदू वा वेदिक) तर शके संवतचा संबंध बौद्ध संस्कृतीशी येतो. विक्रम संवतला नेमक कुणी सुरु केले, याचा ऐतिहासीक दाखला मिळत नाही. शके संवतला किंचीत बदलून राष्ट्रीय दिनदर्शिकेचा दर्जा १९५६ ला देण्यात आला. तरी सुद्धा सार्वजनीक सुट्टी करिता जुनाच शके संवत वापरला जातो.

दिनदर्शिकेचा व बौद्ध संस्कृतीचा संबंध: बौद्ध संस्कृतीतील सर्व कार्यक्रम पौर्णिमा, अमावस्या व अष्टमी प्रमाणे ठरलेले आहेत. बुद्ध पौर्णिमा, गुरु पौर्णिमा (पंच वर्गीय भिक्षूस धम्म देसना), माघ पौर्णिमा, वर्षावास व धम्मचक्र प्रवर्तन दिवस या सर्वांचा संबंध चंद्रावर आधारलेल्या दिनदर्शिकेशी येतो. बौद्ध परपंरे प्रमाणे काही ठळक घटना आणि त्यांचा दिनदर्शिकेशी संबंध पुढे दिला आहे. (संदर्भ: तथागतांच्या धम्मात पौर्णिमांचे महत्व: रा. नप. गायकवाड )

१. चैत्र पौर्णीमा (चित्त): सुजाताचे भगवान बुद्धास खिरदान.
२. वैशाख पौर्णीमा (वेसाक्को): भगवान बुद्धांचा जन्म, ३५ व्या वर्षी ज्ञान प्राप्ती व ८० व्या वर्षी महापरिनीब्बान.
३. जेष्ठ पौर्णीमा (जेठ्ठ): तपुस्स व भल्लुकाची धम्मदीक्षा, संघमित्रा व महेंद्र यांनी श्रीलंका येथे बोधीवृक्ष लावला.
४. आषाढ पौर्णीमा (आसाळहो): राणी महामायाची गर्भधारणा, राजपुत्र सिद्धार्थचे महाभिनिष्क्रमण, सारनाथ येथे धम्मचक्र प्रवर्तन म्हणजेच गुरु पौर्णीमा, वर्षावासाची सुरुवात.
५. श्रावण पौर्णीमा (सावणो): अंगुलीमालाची दीक्षा, भगवान बुद्धांच्या महापरीनिब्बान नंतर पहिली धम्म संगीतीची सुरुवात.
६. भाद्रपद (पोठ्ठपादो): वर्षावासचा कालावधी.
७. अश्विन (अस्सयुजो): पौर्णीमेस वर्षावास समाप्ती, या महिन्याच्या दहाव्या दिवशी सम्राट अशोकाची भिक्खू मोग्लीपुत्त तिस्स यांच्या कडून धम्मदीक्षा अर्थात अशोक विजया दशमी, त्या नंतर कित्येक शतकानी बाबासाहेब आंबेडकर व ५ लाख लोकांची नागपुरला धम्मदीक्षा
८. कार्तिक पौर्णीमा (कार्तिको): आधुनिक मूलगंधकुटी विहार, सारनाथला अनागारिक धम्मपाल यांनी तक्षशिला (पाकिस्तान) येथे प्राप्त झालेल्या भगवंताच्या पवित्र अस्थी भारतात आणून सुरक्षित ठेवल्या. या अस्थींच्या दर्शनार्थ जगभरातील उपासक पौर्णिमेच्या दिवशी भेट देतात.
९. मार्गशिर्ष (मागसीरो): पौर्णिमेस सिद्धार्थ गोतम यांची बुद्धत्व प्राप्त  करण्यापूर्वीची राजा बिंबीसार सोबत पहिल भेट.
१०. पौष पौर्णिमा (पुस्सो): राजा बिंबीसारांची धम्मदीक्षा
११. माघ (माघो) पौर्णीमा: भगवान बुद्धांची महापरिनीब्बनाची घोषणा, स्थवीर  आनंद यांचे परिनीब्बान
१२. फाल्गुन (फग्गुनो) पौर्णीमा: बुद्धत्व प्राप्ती नंतर कपिलवस्तूस पहिली भेट, पुत्र राहुलची धम्मदीक्षा.
            स्पष्टपणे, बौद्ध संस्कृतीची नाळ चंद्रावर आधारीत दिनदर्शिकेषी जुळलेली आहे. याच दिनदर्शिकेचे
रुपांतरण नंतर सम्राट कनिष्काने शके संवत यात केला. तरी ही बौद्ध दिनदर्शिका नाही, याचा बौद्ध संस्कृतीशी काहीही संबंध नाही; असा अपप्रचार चालू आहे. दिशाभूल करण्याचे सर्व प्रयत्न वेदीकानी चालविले आहे, यास कुणीही  बळी पडू नये. तसेच, जर यावर कुणी दुसऱ्या संस्कृतीचा रंग चढनवत असेल तर दक्षता घ्यावी. चैत्र शुक्ल १, १९३३ (४ एप्रिल, २०११) ला शके सवंत प्रमाणे नवीन वर्षाची सुरुवात झाली आहे. तरी बौद्ध बांधवांनी  हे बौद्ध परंपरे प्रमाणे साजरा करून संस्कृती जतन करावी.

कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:

टिप्पणी पोस्ट करा